Süsen

Süsen (Iridaceae), gösterişli çiçekleri bulunan 260-300 farklı türü içinde barındıran dev bir bitki ailesi. Neredeyse bilinen tüm süsen türleri kuzey yarım küreye aitler. Çok yıllık bitkiler olan süsengiller “soğanlı” ve “rizomlu” türler olarak ikiye ayrılıyor. Tozlaşma işlemi için böceklerden faydalanan süsen arıların ve kelebeklerin işini kolaylaştırmak üzere evrimleşmiş kendine özgü bir çiçek yapısına da sahip.

İris Yunanca’da “gökkuşağı” anlamına geliyor. Fakat bitkinin Yunan mitolojisindeki gökkuşağı tanrıçası İris ile bağlantısı olup olmadığı kesin değil. Kesin olarak bilinen şudur ki tanrıça Iris mitolojik öykülerden hiçbirinde bu çiçeğe dönüşmemiştir, üstelik Yunanca’da iris çiçeğine “iris” değil “agallis” denmektedir. Tanrıça Iris Olimposlu tanrılar ve insanlar arasında haberci olarak görev yapan, batı rüzgarı Zephyros ile aşk yaşayan, kanatlı bir gök ve deniz tanrıçasıydı. Iris tıpkı bir meleği andırıyor, belki de Hristiyanlık’taki melek tasvirleri de buradan alıntıdır, kim bilir...

Gökkuşağının Tanrılar diyarı ile ölümlülerin yaşadığı yeryüzü arasında bir köprü olduğu inancı da buradan kaynaklanıyor. Roma İmparatorluğu ile birlikte giderek erkek egemen hale gelen sosyo-kültürel yapı nedeniyle İris bu habercilik görevini ve kanatlı asasını Hermes’e kaptırmış, tanrıların habercisi denildiğinde akla Hermes gelmeye başlamış. Süsene İris’in adının verilme nedenine dönersek: Bu aile içinde yer alan bitkilerin renkleri adeta bir gök kuşağı oluşturacak kadar renkli olduğu için bu ismin verilmiş olma ihtimali daha yüksek.

Süsen şehirde yaşayanlar için daha çok mezarlık ya da matem çiçeği olarak tanınsa da aslında çok sevilen bir bahçe bitkisi. Avrupa’da en fazla süsen türünün bir arada görülebileceği bir koleksiyon, İtalya’nın Floransa kentindeki “Giardiano Dell’Iris” (Süsen Bahçesi)de yer alıyor. Amerika’nın kuzeydoğusundaki New Jersey eyaletinde ise yaklaşık 10 bin süsen türünü kapsayan bir canlı süsen müzesi bulunuyor. O kadar uzağa gitmeye gerek yok derseniz, süsengillerle doğada yürürken de karşılaşabilirsiniz. Ben de süsenlere bahar gelir gelmez kayalık yamaçlarda rastlıyorum yürürken. Sarı ve mor renklerdeki kısa boylu bu süsenler (Iris suaveolens olduklarını düşünüyorum), minik müşkülüm çiçekleriyle (Muscari bourgaei) beraber kayalıkları süslüyor. Doğada bulunan süsenler yarı kurak iklimlerde, dağ çayırlarında, kayalık yamaçlarda, bataklık ve nehir kıyılarında yetişiyor. Dolayısıyla bahçede de drenajı iyi olan topraklarda düzenli ama az sulanmayı tercih ediyorlar. En erken çiçeklenen türleri Şubat-Mart gibi açan süsenler bahar ayları boyunca çiçekli oluyor. Bahçecilikte kullanılan melezlerin çoğu Avrupa’da en yaygın görülen türü olan “Iris germanica” melezlerinden oluşuyor. Farklı türlerden elde edilen yaklaşık 30 binin üzerinde melez olduğu tahmin ediliyor. Bazı süsen türlerine ait rizomlar parfümeri, ilaç ve alkollü içecek endüstrisinde menekşeyi andıran kokusu ve renginden ötürü kullanılıyor. Rizomları aslında zehirli olan bitki ölümcül düzeyde bir zehir içermiyor. Zehirden söz açılmışken sarı süsen (Iris pseudacorus) su havzalarında kirliliği önlemek üzere dikiliyor ve kökleriyle sudaki zararlı kimyasalları filtre ediyormuş...

Süsen aynı zamanda ilham verici bitkilerden biri diyebiliriz, boşuna sanatın kalbi Floransa’yı mesken tutmamış olsa gerek. Tarih boyunca pek çok arma ve flamayı süsleyen sanatsever bir çiçektir. En az ay çiçekleri kadar süsenleri de resmetmeyi seven ünlü ressam Vincent Van Gogh’un 1889 tarihli “Süsen Çiçekleri” tablosu pek meşhurdur. Modern sanat akımlarından olan bio-art’ın tanınmış isimlerinden George Gessert ise süsen çiçeklerinin üretiminde uzmanlaşmış ve eserlerini kendi melezleştirdiği süsenlerden oluşturan bir sanatçı...

Gelelim süsenle ilgili inanışlara: Süsen çiçekleri kaybedilen aşkı ve dile getirilemeyen derin kederlerin simgesidir. Aşk acısıyla ölen genç kızların tabutlarına konulan süsen çiçeklerinin zavallıların ruhlarını öteki dünyaya taşıdığına inanılırmış. Çiçeklerin dilinde ise kesme çiçek olarak verilen süsenlerin anlamı da renklerine göre de değişiyor. Mor süsen “Kalbim alevler içinde” anlamına gelirken, sarı süsen “Acını paylaşıyorum” demekmiş meğer...

Süsen - Iridaceae

Çok Yıllık

Boy : 15-45 cm

Toprak Ph : 6.1-7.8

Sulama İhtiyacı : Düzenli Sulama

Konum : Güneş Alan Konum

Çiçeklenme : Bahar boyunca

Üretim Yöntemi : Tohum, Soğan ya da Rizomundan