Akşam Sefası

Akşamsefası (Mirabilis jalapa), akşamsefasıgiller (Nyctaginaceae) familyasının çok yıllık bir üyesi ve bahçelerde oldukça yaygın görülen bir süs bitkisi. Çiçeklerini akşamüzeri açtığı ve gündüzleri de kapattığı için kendisine bu isim verilmiş. Yani “sabah sefası” olarak bilinen bir tür sarmaşığın (Ipomoea) tam tersi bir biyolojik saat işliyor akşamsefalarında.

Yabancı literatürde ona anavatanı olan “Peru’nun mucize çiçeği” ya da “saat dört Çiçeği” de deniyor. Bize “saat çiçeği” deseler, daha önceki bir yazımda anlattığım Çarkıfelek’i (Passiflora) hatırlarız ama dikkat edin, bu defaki saat “öğleden sonra dört” çiçeği... Gelin kafaları hiç karıştırmadan biz ona akşamsefası demeye devam edelim.

İspanyol istilasından çok önceleri, Aztekler bu bitkiyi mucizevi tıbbi bir bitki olarak kullanıyorlarmış. Fransızlar 16. yüzyılda bu güzel çiçeği Peru’nun tropik ormanlarından alıp ta Avrupa’ya taşımışlar...

Hızlı büyüyen, 1 metreye kadar uzayabilen ve ilk yılda çiçek verebilen akşamsefaları, bazen kırçıllı ya da benekli de olabilen, başta fuşya rengi olmak üzere farklı pek çok renkteki hoş kokulu çiçekleriyle bahçeleri süslüyorlar. Hatta aynı bitki üzerinde farklı renklerde çiçekler de görebilirsiniz. Ek bir bilgi olarak, akşamsefalarında kırmızı ve beyaz çiçeklerin çapraz tozlaşma sonucu kırmızı değil de pembe çiçekler oluşturması Mendel’in Hakimiyet Yasası’nı (“Her canlı atalarından baskın olan bir tek özelliği devralır”) bile delmiş. Bu yasa dışı(!) duruma da “eksik hakimiyet” adı verilmiş...

Akşamsefaları yaz ortasından itibaren, sonbahar başlangıcına kadar (Temmuz - Ekim)çiçeklenmeyi sürdürüyorlar. Dona (-5 dereceye kadar) ve killi topraklara dayanıklı olan akşamsefaları, drenajı iyi olan nemli toprakları ve bahçenizdeki güneşli ya da yarı gölge alanları seviyorlar. Sert rüzgarlara ise dayanıklı değiller.

Akşamsefalarında en yaygın görülen zararlı türü ise yaprak bitleri ama çoğu zaman yaprakların altına yumurtlayan uğur böcekleri (Coccinellidae) sayesinde bu da sorun olmaktan çıkabilir, tabi etrafta uğur böcekleri varsa. Uğur böcekleri, genellikle yaprak bitlerinin sıklıkla tercih ettikleri bitkilerin yapraklarına yumurtluyorlar ve böylece yavrularının yumurtadan çıktığı andan itibaren beslenme sorununu da çözmüş oluyorlar. Biz böceklerin dünyasından bitkilerin dünyasına, akşamsefalarımıza geri dönelim...

Tohumdan üretilmesi çok kolay olan bu bitkinin “bence” minyatür el bombalarını andıran dayanıklı tohumlarını dilerseniz birkaç yıl saklayıp yeniden ekebilirsiniz. Siz ekmeseniz bile emin olun o sizden önce davranacaktır, yani bir defa ektiğinizde bahçenizden eksik olmazlar. Yalnız saksıda yetiştirmeyi düşünüyorsanız, havuca benzeyen derin kök sistemini hesaba katarak biraz derince bir saksıya ekmeniz gerekebilir.

Bu yazın ilk çiçeklerini açmaya hazırlanan akşamsefaları, bol güneş alan bir balkonunun en keyfi yerinde ve sorunsuz bitkisi olabilirler. Akşamsefalarıyla ilgili ilginç bir bilgi de şu, bu bitkiler toksik ağır metallerle zehirlenmiş olan toprakları iyileştirmek için de kullanılabiliyorlarmış yani toprağı zehirden arındıran bir bitki bu aynı zamanda.

Bitkinin diğer faydalarına kısaca bakarsak, akşamsefalarının körpe yaprakları, yiyecek hiçbir şeyin bulanamadığı olağanüstü durumlarda ıspanak gibi pişirilebiliyor. Çiçeklerinden ise kek ve jöleleri renklendirmek için kullanılan kırmızı gıda boyası elde ediliyor. Bitkinin kökü, halüsinojen, afrodizyak, idrar söktürücü ve müshil olarak çeşitli şekillerde kullanılabiliyor. Yaprağının suyu da yaraların enfekte olmasını engelliyormuş. Yine de son olarak bitkinin tamamının zehirli olduğunu ve asla çiğ tüketilmemesi gerektiğini hatırlatayım.