Boldo Ağacı

Boldo (Peumus boldus), Şili’nin yarı ormanlık kurak ve engebeli arazilerine özgü her dem yeşil ve “Peumus” ailesinin tek üyesi olan bir bodur ağaç türü. Tarçın, kafur ve defne türlerinin de akrabası. Onu Güney Amerika dışında görebileceğiniz tek yer botanik bahçeleri olabilir, fakat Türkiye’de bir örneğinin olup olmadığını bilmiyorum ne yazık ki...

Bitki Ocak ortasından itibaren yıllık sürgünlerini verirken Ağustos ve Eylül aylarında çiçekleniyor. Boldo ağacını yetiştirmek isteyenlerin hem erkek hem de dişi çiçekli olanını bir arada yetiştirmesi gerekiyor. Ağaç nemli toprakları değil, kurak ve çorak arazileri seviyor. Ağacın yapraklarından elde edilen uçucu ve aromatik (limon ve kâfur karışımı odunsu bir kokusu varmış) olan yağının oldukça zehirli olduğu söyleniyor ama bu yağ aynı zamanda bağırsak parazitlerini düşürmeye de yarıyor. Ağacın Aralık ve Şubat arasında oluşturduğu ufak meyveleri güney Amerika ülkelerinde çiğ ya da pişmiş olarak tüketiliyor. Ağacın yaprak ve kabuğundan bir tür çay da hazırlanabiliyor.

Güney Amerika’ya özgü bir bitki olan “yerba mate” ile karıştırılarak çay olarak içilen boldoyu gerilla devriminin lideri Ernesto Che Guevara’da astımı için çay olarak tüketirmiş. Hatta bazı aileler bahçelerinde boldoya sırf bu çayı hazırlamak için yer verebiliyormuş. Yine de uzmanlar böbrek hastalarına ve hamilelere bitkiden uzak durmalarını tavsiye ediyorlar.

Boldo yaprakları eskiden beri yerel halk tarafından, adi kadıntuzluğu (Berberis vulgaris) ve güney Amerika’ya özgü bir ağaç olan Chionanthus virginicus gibi bitkilerle karıştırılarak safrataşının tedavisinde kullanılmış. Bunun yanı sıra boldo güney Amerika’da bel soğukluğu iyileştirmek için de kullanılıyormuş ve kinin bulunmayan yerlerde de sıtma ilacı görevi üstlenmiş boldo. Yine de özellikle ağacın kabuğundan hazırlanan ilacın karaciğer ve safrakesesi hastalıkları, idrar yolları rahatsızlıkları, bağırsak parazitleri ve romatizma konusunda etkili olduğu söyleniyor.

Şifacılıkta kullanılmasının dışında boldonun kabuğundan boya, yapraklarından esans ve böcek ilacı (yapraklar toz haline getirilerek eskiden çokça kullandığımız ama artık son derece sağlıksız olduğunu bildiğimiz naftalin gibi, sandıkların ve dolapların içlerine yerleştiriliyormuş), meyvalarının çekirdeklerinden de boncuk üretiliyor. Ağacın odunundan da odun kömürü imal edilmekteymiş. Ağacın keşfedilmesinin öyküsüne gelince...

Otlattığı hayvanlarının neden normalden daha sağlıklı olduğunu merak eden Şili’li bir çoban onların bu ağacın yapraklarını yediğini görünce aydınlanmış ve tabi bir söylentidir yayılıvermiş bütün güney Amerika’ya. Sonrasını ise zaten biliyorsunuz...