Itır

Itır (Pelargonium), turnagagasıgiller (Geraniaceae) familyasına ait çok yıllık bir çiçekli bitki ailesi. Itır ailesi içinde yer alan bitkiler ot, çalı, sukkulent ve geofit gibi pek çok farklı tiplerde karşımıza çıkıyor. Ilıman ve tropik iklim kuşağında yetişen ıtırın anavatanının mevcut türlerinin yüzde 90’ının bulunduğu güney Afrika olduğu düşünülüyor. 200-300 civarında türü içeren bu bitki ailesinden 800’e yakın melez tür de elde edilmiş. Kültüre alınan ilk tür olan “Pelargonium triste”, 17. yüzyılda Avrupa’ya getirilmiş. 18. yüzyıldan itibaren ise birçok yeni türü Avrupa’ya taşınmış.

Bitkiye adını veren kişi 17. yüzyılda yaşamış ve birçok ıtır türünün tanımlanmasını sağlayan Alman botanikçi Johann Jacob Dillenius, aynı zamanda fil elmasının (Dillenia indica) da içinde yer aldığı “Dillenia” ağaç ailesine adı verilen bilim insanı. Dillenius, Geranium ailesi “turnagagası” olarak adlandırıldığı için, Pelargonium ailesi için de “leylekgagası” adının kullanılmasını önermiş. Yunanca “geranos” turna, “pelargos” ise leylek anlamına geliyor.Bitkilerin tohumlarının bu kuşların gagalarına benzetilmesi sonucu bu isimler bulunmuş.

Itır, sardunya ile aynı aileden olması nedeniyle sıklıkla onunla karıştırılıyor oysa her iki türün çiçeklerinin yapısı yakından incelendiğinde birbirinden farklı: Geranium türlerinin beşli taç yapraklarının hepsi birbirinin aynıdır, oysa Pelargonium’un üstteki iki taç yaprağı ile diğer üç yaprağı büyüklük ve biçim olarak farklıdır. Pelargonium tohumu da rüzgarda kolayca uçuşabilmesi için tüylüdür. Ayrıca Pelargonium’un sapları Geranium’a göre daha kalındır. Özellikle “Pelargoinum x hortorum Bailey” melezleri sardunyaya çok benziyor. Bir de ayrıca asma saksılarda yetiştirilen ve “sarmaşık sardunya” olarak bilinen “Pelargonium peltatum” melezleri var...

Birçok farklı renk seçeneği sunan ıtır çiçeklerini bahar ve yaz aylarında (Nisan - Kasım) sergiliyor. “Regal ıtırı” olarak da bilinen “Pelargonium x domesticum Bailey” melezleri iri ve göz alıcı çiçekleri için tercih edilirken, “Melek ıtırı” olarak adlandırılan “Pelargonium crispum ve Regal ıtırı melez türleri ise birden çok renk barındırıyor. “Pelargonium fulgidum”dan elde edilen Unique melezleri ise hem iki renkli çiçekleri, hem de bol çiçek açması nedeniyle tercih ediliyor. Sert iklim koşularına oldukça dayanıklı olan, gölge ya da yarı gölgede yetiştirilebilen ıtır ılıman iklimlerde mevsimlik bahçe bitkisi olarak da kullanılıyor. Çelikle üretilmesi kolay bir bitki olduğu için de çok seviliyor.

Genellikle kelebekleri çeken bir çiçek olsa da bazı böcek türleri ıtırdan uzak durmayı tercih ediyormuş. Gül, ıhlamur, asma ve kanna gibi bitkilere ciddi zararlar veren bir tarım zararlısı olan Japon böceği (Popilla japonica) ıtırın taç yapraklarını yediği anda felç geçiriyormuş örneğin...

Itır ayrıca yaprakları kokulu olan türleri ile renk seçeneğinin beraberinde bir koku yelpazesi de oluşturuyor. Örneğin, yaprakları limon (P. citronellum, P. crispum), gül (P. graveolens, P. capitatum, P. radens) ve nane kokulu (P. tometosum) olan ıtır türleri var. Hatta çilek (P. scarboroviae) , elma (P. odoratissimum) , tarçın, badem, fındık ve portakal kokularını andıran kültür türleri de elde edilmiş. Itır süs bitkisi olmasının dışında ilaç olarak da kullanılan bir bitki.

Itırın yenebilen çiçek ve yapraklarından demlenen çay özellikle bağırsak solucanlarını düşürmeye yarıyormuş. Örneğin, “Pelargonium sidoides” türünün yaprakları ekinezya ile birlikte bronşit tedavisinde kullanılıyor. Yaprakları elma kokulu olan türü aynı zamanda antiseptik özellik taşıyor. Yaprakları gül kokulu olan türünden elde edilen “geranol” adı verilen bitkisel yağ ise, detoks amaçlı olarak koku terapisinde ve ayrıca parfüm yapımında kullanılıyor...

Sanırım bu yazıyı okuyan herkes gidip sardunyasına daha yakından bakacak ve belki de aramızdan bazıları bunca zamandır sardunya sandığı sevgili bitkisinin aslında ıtır olduğunu fark edecek.