Buğday
(Triticum)
Buğday Künyesi
Buğdaygiller (Poaceae) familyasının atası, insanlık tarihinin en önemli bitkisi... Anavatanı Anadolu ve Kafkasya olan buğday, avcı-toplayıcılıktan yerleşik hayata geçişin baş mimarıdır. Şu an Vietnam'da uçsuz bucaksız pirinç tarlalarını görüyor olsam da, genlerimdeki "buğday denizi" özlemi bambaşka.
Buğdayın bilinen ilk atası yaklaşık 10 bin yıl önce kültüre alınmıştır. Özellikle Siyez Buğdayı (Triticum monococcum), ilk defa Türkiye'nin güneydoğusunda, Karacadağ'da ehlileştirilmiştir. Hititlerin "Zız" dediği bu antik tahıl, genetiği bozulmamış nadir miraslardandır.
Tam Buğday: Kepek, endosperm ve rüşeymiyle bir bütündür; vitamin deposudur. Beyaz un ise bu değerlerden arındırılmış en sağlıksız halidir.
Gluten Uyarısı: Buğdayın proteini "gluten", dünya nüfusunun %1'inde görülen Çölyak hastalığına neden olur. Özellikle çocuklar için tedavisi olmayan, sadece "glutensiz" beslenmeyi gerektiren zor bir süreçtir. Karabuğday (Greçka) bir alternatif olsa da, gerçek buğdayın yerini tutması zordur.
Dünyada mısırdan sonra en çok üretilen ikinci tahıldır. Çin, Hindistan, Rusya ve ABD üretimin devleridir. Ancak verimlilikte şampiyon İrlanda ve Hollanda'dır (yarım hektardan 1500 ekmek!).
Yunan/Roma: Tanrıça Demeter (Ceres), insanlığa tarımı öğreten figürdür; başında buğday başaklarından bir taçla tasvir edilir.
Mısır: Tanrı Neper, tahılın ve yeniden doğuşun simgesidir. Çünkü buğday ölür (toprağa düşer) ve besin olarak yeniden doğar. Bu yüzden ekmek, her kültürde yaşamın kutsal simgesidir.
Çocukluğumda, rüzgarda dalgalanan o altın sarısı buğday tarlalarını izlerken "Cehalet mutluluktur" sanırdım. Ama bir öğretmenim bize hep şunu derdi: "Aç kafalar hiçbir yerde barınamaz." İnsan sadece ekmeğe değil, bilgiye de aç olmalıdır.
Bugün dönüp baktığımda, cehaletin ve nefretin hüküm sürdüğü yerlerde "mutlu" görünenleri; buna karşın bilgili ve görgülü insanların kendine yabancılaştığını görüyorum. Yine de umutsuz değilim; tıpkı toprağa düşen bir buğday tanesi gibi, yeniden doğmamız gerektiğine inanıyorum. Daha da geç olmadan.